Evcil Hayvan Sözlüğü

Kedi ve köpek sahiplenirken, veteriner ziyaretlerinde ve ırk rehberlerinde karşınıza çıkan 40 terimin açıklaması. Terimler sağlık, tüy ve renk, ırk ve sahiplenme ile beslenme başlıkları altında gruplanmıştır.

Sağlık ve hastalıklar

Karma aşı: Birden fazla hastalığa karşı tek enjeksiyonda koruma sağlayan aşı. Kedilerde genellikle kedi gribi etkenleri (herpes ve calici virüs) ve panlökopeniyi, köpeklerde parvo, gençlik hastalığı (distemper), hepatit ve parainfluenzayı kapsar. Yavrularda 3-4 hafta arayla tekrarlanır, yetişkinlikte veteriner önerisine göre yenilenir. 2 aylık yavru kedi bakımı →
Kuduz aşısı: Kuduz virüsüne karşı uygulanan aşı. Kuduz memelilerde ölümcül ve insanlara bulaşabilen bir hastalıktır. Yavrularda genellikle 12-16 haftalıkken yapılır ve düzenli olarak tekrarlanır; Türkiye'de kedi ve köpekler için zorunlu aşılar arasındadır.
Parvo (Parvovirüs): Özellikle aşısız yavru köpeklerde görülen, kanlı ishal, kusma ve hızlı su kaybına yol açan, çok bulaşıcı ve ölümcül olabilen viral hastalık. Virüs çevrede aylarca canlı kalabilir. Karma aşı ile önlenir. 2 aylık yavru köpek bakımı →
Panlökopeni (kedi gençlik hastalığı): Kedilerde parvovirüsün neden olduğu, beyaz kan hücrelerini düşüren, ateş, kusma ve ishalle seyreden çok bulaşıcı hastalık. Aşısız yavrularda ölüm oranı yüksektir; karma aşı ile önlenir.
FIP (Kedi Enfeksiyöz Peritoniti): Kedilerde yaygın ve çoğu zaman zararsız olan koronavirüsün mutasyona uğramasıyla gelişen ciddi hastalık. Karın veya göğüste sıvı birikimi (yaş form) ya da organlarda iltihabi odaklarla (kuru form) seyreder. Özellikle genç ve kalabalık ortamlarda yaşayan kedilerde görülür.
FIV ve FeLV: Kedilerde bağışıklık sistemini zayıflatan iki farklı virüs. FIV (kedi bağışıklık yetmezliği virüsü) çoğunlukla derin ısırık yaralarıyla, FeLV (kedi lösemi virüsü) tükürük ve yakın temasla bulaşır. Sahiplenmeden önce hızlı testle kontrol edilebilir.
HCM (Hipertrofik Kardiyomiyopati): Kalp kasının kalınlaşmasıyla kalbin kan pompalama verimini düşüren hastalık; kedilerde en sık görülen kalp hastalığıdır. Maine Coon, Ragdoll, British Shorthair ve Sphynx gibi ırklarda kalıtsal yatkınlık vardır. Damızlık kedilerde kalp ultrasonu ve bazı ırklarda genetik testle taranır. Maine Coon rehberi →
PKD (Polikistik Böbrek Hastalığı): Böbreklerde zamanla büyüyen sıvı dolu keselerin böbrek yetmezliğine yol açtığı kalıtsal hastalık. Özellikle İran kedisi ve onunla akraba ırklarda görülür; genetik testle taranabilir. İran kedisi rehberi →
Kalça displazisi: Kalça ekleminin düzgün gelişmemesi sonucu topallama ve erken kireçlenmeye yol açan kalıtsal eklem bozukluğu. Golden Retriever, Labrador, Alman Kurdu gibi büyük ırklarda sık görülür; damızlıklarda röntgenle taranır. Yavrulukta hızlı büyüme ve fazla kilo riski artırır. Golden Retriever rehberi →
Patella lüksasyonu (diz kapağı çıkığı): Diz kapağının yerinden kayması. Pomeranian, Toy Poodle, Chihuahua ve Yorkshire gibi küçük ırklarda sık görülür; köpeğin arada bir arka bacağını kaldırarak seker gibi yürümesi tipik belirtidir. Pomeranian rehberi →
Trakeal kollaps (soluk borusu çökmesi): Soluk borusunu oluşturan kıkırdak halkaların zayıflayarak basık hâle gelmesi; kaz sesine benzer öksürüğe yol açar. Küçük ırklarda görülür; boyun tasması yerine göğüs tasması kullanmak önemlidir.
Brakisefalik sendrom: Basık yüzlü (brakisefal) ırklarda dar burun delikleri, uzun yumuşak damak ve dar soluk borusunun birlikte yol açtığı solunum güçlüğü. French Bulldog, Pug, İngiliz Bulldog, Shih Tzu ve İran kedisinde görülür; sıcak havada ve eforda belirginleşir. French Bulldog rehberi →
Mide dönmesi (GDV, torsiyon): Midenin gazla şişip kendi etrafında dönmesiyle gelişen, dakikalar içinde hayati tehlike yaratan acil durum. Göğsü derin büyük ırklarda (Kangal, Alman Kurdu, Danua) daha sık görülür. Şişkin karın, kusmaya çalışıp kusamama ve huzursuzluk görülürse derhal veterinere gidilmelidir. Kangal rehberi →
Hipoglisemi (kan şekeri düşmesi): Kan şekerinin tehlikeli düzeyde düşmesi. Özellikle çok küçük ırk yavrularda öğün atlandığında görülür; halsizlik, titreme, sendeleme ve nöbete yol açabilir. Bu yüzden küçük ırk yavrular günde 3-4 öğünle beslenmelidir.
Osteokondrodisplazi: Kıkırdak ve kemik gelişimini etkileyen kalıtsal bozukluk. Scottish Fold'da kulakları katlayan gen tüm vücuttaki kıkırdağı etkilediği için eklem ağrısı ve sertliğe yol açabilir. Scottish Fold rehberi →
Kısırlaştırma: Dişilerde yumurtalıkların (çoğu zaman rahimle birlikte), erkeklerde testislerin alındığı operasyon. İstenmeyen yavruları önler; bazı kanser türlerinin, rahim iltihabının ve kaçma, işaretleme gibi davranışların riskini azaltır. Zamanlaması tür ve ırka göre veterinerle belirlenir. Kısırlaştırma rehberi →
İç ve dış parazit uygulaması: Bağırsak kurtlarına (iç parazit) ve pire, kene, akar gibi dış parazitlere karşı yapılan koruyucu ilaç uygulaması. Yavrularda aşılardan önce başlanır, yaşam boyu veterinerin önerdiği aralıklarla tekrarlanır.

Tüy, renk ve desen

Tabby (tekir deseni): Kedilerde çizgili, girdaplı, benekli veya ticked olabilen tüy deseni. Tüm tabby kedilerin alnında "M" harfine benzeyen iz bulunur. Bir ırk değil, desendir; birçok ırkta ve melez kedilerde görülür. Tekir kedi rehberi →
Colorpoint: Gövdenin açık, yüz, kulak, pati ve kuyruğun koyu renkli olduğu desen. Isıya duyarlı bir genden kaynaklanır; renk vücudun daha soğuk bölgelerinde oluşur. Siyam, Ragdoll, Birman ve Himalayan kedilerinde görülür; bu kedilerin gözleri mavidir. Siyam kedisi rehberi →
Calico (üç renkli): Beyaz, siyah ve turuncu tüylerin birlikte bulunduğu kedi deseni. Turuncu ve siyah renk genleri X kromozomunda taşındığı için calico kedilerin neredeyse tamamı dişidir.
Merle: Köpeklerde koyu zemin üzerinde düzensiz açık lekeler oluşturan, mermer görünümlü tüy deseni. Border Collie, Avustralya Çoban Köpeği ve Dachshund'da görülür; Pomeranian ve French Bulldog gibi ırklarda standart dışıdır. İki merle köpeğin eşleştirilmesi yavrularda körlük ve sağırlık riskini ciddi şekilde artırır.
Brindle: Açık zemin üzerinde koyu, kaplan çizgisine benzeyen şeritlerden oluşan köpek deseni. French Bulldog, Boxer ve Cane Corso gibi ırklarda görülür.
Çift katlı tüy: Yumuşak ve yoğun bir alt tüy ile daha sert bir üst tüyden oluşan tüy yapısı. Husky, Golden Retriever, Pomeranian ve Alman Kurdu gibi ırklarda bulunur; mevsim geçişlerinde yoğun dökülür. Bu tüy köpeği hem soğuktan hem sıcaktan korur, bu yüzden tıraşla tamamen kesilmesi önerilmez. Husky rehberi →
Heterokromi: İki gözün farklı renkte olması. Van kedisi ve Ankara kedisinde sık görülür; Husky ve Border Collie gibi köpeklerde de rastlanır. Beyaz tüylü ve mavi gözlü kedilerde mavi göz tarafındaki kulakta sağırlık riski daha yüksektir. Van kedisi rehberi →
Yavru tüyü dökülmesi (puppy uglies): Pomeranian ve diğer Spitz ırklarında 4-7 ay arası yavru tüyünün dökülüp yetişkin tüyünün çıktığı geçiş dönemi. Köpek geçici olarak seyrek görünür; normaldir.
Gözyaşı lekesi: Gözyaşındaki porfirin pigmentinin özellikle beyaz tüylü köpeklerde göz altında kızıl-kahve iz bırakması. Maltese, Poodle ve Bichon Frise'de sık görülür; günlük göz temizliği azaltır. Maltese Terrier rehberi →

Irk ve sahiplenme terimleri

Şecere (pedigri): Bir hayvanın anne-baba ve önceki kuşaklarını gösteren, kayıtlı bir ırk kuruluşu tarafından verilen soy belgesi. Irkın saflığının ve soy geçmişinin kanıtıdır; tek başına sağlık garantisi değildir.
Melez: Farklı ırklardan ebeveynlerden doğan veya ırkı belli olmayan hayvan. Genetik çeşitlilik sayesinde melez kedi ve köpekler genellikle sağlam ve uzun ömürlüdür.
Tasarım köpek (doodle): İki saf ırkın bilinçli olarak çiftleştirilmesiyle elde edilen melez köpek; çoğu zaman Poodle ile yapılan melezlerdir (Maltipoo, Goldendoodle, Cavapoo, Labradoodle). Resmi ırk standardı yoktur; boyut ve tüy yapısı yavrudan yavruya değişebilir. Maltipoo rehberi →
Teacup (mini, cep boy): Irk standardının altında kalacağı vaat edilen aşırı küçük yavrular için kullanılan pazarlama terimi. Resmi bir ırk veya boy değildir; bu yavrularda hipoglisemi, kalp sorunları, kafatası kapanmaması ve kırıklar daha sık görülür. Büyümeyen köpek cinsleri →
Brakisefal: Kısa ve basık yüzlü (kafatası kısa) hayvanlar için kullanılan terim. French Bulldog, Pug, Shih Tzu, Pekinez ve İran kedisi bu gruptadır.
Sosyalleşme dönemi: Yavru hayvanın yeni insanlara, seslere ve ortamlara en kolay alıştığı gelişim dönemi. Kedilerde yaklaşık 2-7 hafta, köpeklerde 3-14 hafta arasıdır. Bu dönemde yaşanan olumlu deneyimler yetişkinlikteki korku ve saldırganlık sorunlarını azaltır.
Mikroçip: Deri altına yerleştirilen, pirinç tanesi büyüklüğünde, tek bir kimlik numarası taşıyan elektronik çip. Kaybolan hayvanın sahibine ulaşılmasını sağlar; Türkiye'de sahipli kedi ve köpekler için kayıt zorunludur.
Kapora dolandırıcılığı: İnternet ilanlarında hayvanı görmeden kapora, kargo veya aşı ücreti adı altında ön ödeme isteyip ortadan kaybolma yöntemi. Hayvanı görmeden ve görüntülü görüşme yapmadan asla ödeme yapılmamalıdır.
Kızgınlık: Dişi hayvanın çiftleşmeye hazır olduğu üreme dönemi. Kedilerde yüksek sesle miyavlama ve yuvarlanma, köpeklerde vulva şişmesi ve kanlı akıntı ile belirginleşir; köpeklerde genellikle yılda iki kez görülür.

Beslenme

Zorunlu etçil (karnivor): Besin ihtiyacının önemli bir kısmını yalnızca hayvansal kaynaklardan karşılayabilen hayvan. Kediler zorunlu etçildir; taurin gibi amino asitleri ancak etten alabilir. Bu yüzden vejetaryen beslenme ve köpek maması kediler için uygun değildir. Kediler ne yiyebilir? →
Taurin: Kalp kası, göz (retina) ve üreme sağlığı için gerekli amino asit. Kediler yeterince üretemediği için besinle almak zorundadır; eksikliği kalp hastalığına ve körlüğe yol açabilir. Kaliteli kedi mamaları yeterli taurin içerir.
Ksilitol: Şekersiz sakız, bazı diş macunları ve fıstık ezmelerinde bulunan tatlandırıcı. Köpeklerde kan şekerini hızla düşürür ve karaciğer hasarına yol açar; küçük miktarı bile zehirlidir. Köpekler ne yiyebilir? →
Teobromin: Çikolata ve kakaoda bulunan, kedi ve köpeklerin vücudundan çok yavaş atıldığı için zehirlenmeye yol açan madde. Bitter ve pişirme çikolatası en yüksek miktarda içerir.
Eliminasyon diyeti: Gıda alerjisinin tanısı için hayvanın daha önce hiç yemediği tek bir protein kaynağıyla veya hidrolize mamayla 8-12 hafta beslendiği, veteriner gözetiminde yapılan diyet.

Hazırlayan: Evcilya Editör Ekibi. Bu sözlük genel bilgilendirme amaçlıdır; sağlık konularında veteriner hekiminize danışın.